Fort Pannerden te Doornenburg, luchtwachtpost uit de Koude Oorlog

Geschreven door:

Fort Pannerden

Bovenop het imposante, massieve 19e-eeuwse Fort Pannerden staat een klein gebouwtje. Het gebouwtje stamt uit de periode van de Koude Oorlog en diende als uitkijkpost voor het spotten van eventuele Russische vliegtuigen. De luchtwachtpost maakte deel uit van landelijk netwerk dat Nederland moest behoeden voor een Russische inval.

Koude Oorlog
Fort Pannerden is eind 19e eeuw gebouwd als meest oostelijke steunpunt van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Na een weinig heroïsch bestaan raakte het na WOII in verval. In de jaren ’50 kreeg het nog een bijrolletje in de Koude Oorlog. Het fort lag precies in de IJssellinie, maar werd voor de verdediging daarvan niet ingeschakeld. Wel voor het in de gaten houden van het luchtruim. Met de toenmalige stand van de radartechniek was men niet in staat om laagvliegende vliegtuigen waar te nemen. Daarom richtte men in 1950 het Korps Luchtwacht Dienst (KLD) op.

Luchtwachtpost
Het KLD zette een landelijk netwerk op van 278 luchtwachtposten, waarbij zo veel mogelijk gebruik werd gemaakt van bestaande, hoge bouwwerken, zoals ook Fort Pannerden. Voor de bemanning van alle luchtwachtposten waren 5200 vrijwilligers nodig, vooral gerekruteerd uit de directe omgeving. In regionale bijeenkomsten in klas- of cafélokalen kregen de vrijwilligers les in vliegtuigherkenning, meldingsprocedures, militaire vorming en krijgstucht, meteorologie, EHBO en atomaire, biologische en chemische oorlogvoering.

Nut
De bezetting van een luchtpost bestond altijd uit tweetallen. Zo’n tweetal zat aan een luchtwachtinstrument, een ronde tafel met vizierkijker, aanwijsnaald en landkaart. De een stond op de uitkijk, de ander was gewapend met een hoofdtelefoon en zat klaar om met een speciale telefoon berichten door te geven aan het luchtwachtcentrum. Uiteindelijk is boven Nederland nooit een Russisch vliegtuig gesignaleerd. Toegenomen snelheden van de vliegtuigen en verbetering van de radarsystemen maakte de luchtwachtposten snel overbodig. Op 1 januari 1964 werd de KLD (en dus ook de luchtwachtpost op Fort Pannerden) opgeheven.

Bouwgeschiedenis
Fort Pannerden is gebouwd tussen 1869 tot 1871 om de splitsing van de Rijn in Pannerdensch Kanaal (de Rijn) en Waal te bewaken. Een belangrijke functie van het fort was de opmars van vijanden te vertragen. Ook moest het fort voorkomen dat de vijand de Linge Access kon afdammen, waardoor de Nieuwe Hollandse Waterlinie droog zou vallen. Andere taken waren het beheersen van de scheepvaart over Rijn en Waal en het legeren van troepen. De grote strategische belangen die destijds met het fort gemoeid waren, weerspiegelen zich in de omvang van dit kolossale historische bolwerk. Tijdens de Eerste Wereldoorlog is het fort volledig bemand geweest. Er is toen een ‘semi-natte gracht’ gegraven aan de westzijde van het fort. Na de oorlog werd het fort, vanwege bezuinigingen bij defensie slechts enkele weken per jaar gebruikt voor oefeningen. Nadat het fort in 1926 ‘van geen klasse’ verklaard was, werden het luchtafweergeschut en de zoeklichten verplaatst naar elders. Er bleven vier kanonnen staan. Dit zijn zeer specifieke kanonnen, omdat ze door een zeer klein schietgat kunnen schieten.

Nationaal monument
In 1939 werd met het oog op een dreigende oorlog de verdedigbaarheid van het Bijlands kanaal onderzocht. Om de positie van het fort te versterken werden 7 kazematten, ook wel stekelvarkens genoemd, om het fort gezet. De vier kanonnen stonden er nog, maar er bleken nog maar 5 kogels voor te zijn. De kanonnen werden verschroot en één werd naar Hoek van Holland overgebracht. Alles wat kon dienen als bouwmateriaal is uit het fort gesloopt ten behoeve van de wederopbouw. Veel materiaal is nu nog terug te vinden in de omgeving, verwerkt in schuren of kippenhokken. Het fort deed na de Tweede Wereldoorlog nog een aantal jaren dienst als veilige opslagplaats voor gevonden explosieven uit de Betuwe. Toen het niet meer voor militaire doeleinden werd gebruikt is het door het Ministerie van Defensie overgedragen aan het Ministerie van Financiën (Domeinen). In 1969 werd Fort Pannerden erkend als nationaal monument en kreeg het zo een beschermde status.

Wim Haafs 2016
Bron: Spannende geschiedenis

Verhalen

Bij de Koninklijke Marine tijdens de Koude Oorlog

Op 17 augustus 1970 ben ik in dienst van de Koninklijke Marine getreden. Het heetste punt, de Cuba crisis, was al geweest maar de dreiging van een kern oorlog was nog steeds aanwezig.  Als 16 jarig jochie was ik daar niet zo mee bezig. Ik vond alles nog spannend....

Russen afluisteren

Brief van Henk Braakman, ontvangen op maandag 13-11-2023. Het betreft zijn belevenis van zijn diensttijd in de Koude Oorlog. Transcriptie Lichting 1956-6 Op 4 mei 1956 (wat een timing) lag er op de deurmat bij ons thuis een enveloppe met daarin een ‘bevel’ namens...

Conflict en komische wraak

Bij het militaire onderdeel waar ik was geplaatst, werkte ik op een technische afdeling onder leiding van een 'Korporaal 1', die bekend stond als een zuiplap die dacht dat hij de baas was. Op een dag kregen we een conflict over een handeling, terwijl we dezelfde...

Sloepvaren & Nieuw Guinea

Dit waargebeurde verhaal speelt zich af rond de jaren 1955 in de Aziatische archipel en net daarbuiten. Ik kwam op als dienstplichtig matroos in Hollandsche Rading naar de Marine kazerne. Daar werd ik binnenste buiten gekeerd en voorzien van de nodige uitrusting,...

Geheimzinnige schepen

In het begin van de 1950-er jaren hebben er een paar jaar een tweetal passagiersschepen in de Numansdorpse Veerhaven gelegen. Niemand wist waarom ze daar lagen en van wie ze waren. Het was allemaal heel geheimzinnig. Veel verhalen deden de ronde over het doel van...

Van Kanonnier tot touringcar-chauffeur

Geboren in augustus 1960, dus opgegroeid in de jaren 60 en 70, kregen wij te horen van de atoombom. En nog erger, de waterstofbom en de Russen. Niet dat ik er bang voor was, want met Den Helder dichtbij wist je dat als er zo'n grote bom zou vallen ook wij de klos...

Mijn jongenskamer ……

Een foto van mijn jongenskamertje. Het is door de tijd een wazig beeld geworden. Ik weet nog dat ik het maakte met mijn eerste fototoestel, een Agfa Clack, gekregen voor mijn vijftiende verjaardag in 1961. Ja ik ben van 1946. Dat fotootje illustreert de...

De Stingerbol

Ik ben als instructeur en opleidingsontwikkelaar van 1992 tot en met 1995 werkzaam geweest als in de Stingertrainer te Ede. In de stinger trainer werden schutters opgeleid van de Landmacht, Luchtmacht en Mariniers. De bol is van binnen voorzien van projectie...

Plotter bij de Korps Luchtwachtdienst

Tussen 1962 en 1964 ben ik, P.J.M (Nel) Winkelman opgegroeid in het oude noorden van Rotterdam, plotter geweest als reserve bij het luchtwachtcentrum in een grote bunker in Rotterdam. De korps Luchtwachtdienst (KLD) werd op 1 maart 1950 opgericht als onderdeel van...

Deel je eigen verhaal

Schakel JavaScript in je browser in om dit formulier in te vullen.

Auteur gegevens

Vul hieronder je contactgegevens in, zodat de afzender van dit verhaal juist is.
Wordt niet gepubliceerd
10 cijfers
Mijn auteursnaam mag

Schrijf je verhaal

Inhoud
Klik of sleep een bestand naar dit veld om te uploaden.
Dit mag een jpg, jpeg, png of gif bestand zijn van max. 1Mb.
Locatie bij dit verhaal
Selectievakjes